ՆԱՏՕ-ի գլխավոր քարտուղար Մարկ Ռյուտեի հետ վերջերս անցկացված հանդիպման ժամանակ նախագահ Թրամփը լավատեսական նոտա հնչեցրեց՝ ենթադրելով, որ Հայաստանն ու Ադրբեջանը տարիների թշնամանքից հետո «կարող են շարժվել դեպի խաղաղություն»: Սակայն յուրաքանչյուր ոք, ով հետևում է Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևի հռետորաբանությանը, կարող է այլ եզրակացության հանգել: Նրա հայտարարությունները բացահայտում են ոչ թե խաղաղության ճանապարհային քարտեզ, այլ տարածքային վերանայման քողարկված ցանկության վրա հիմնված արշավ, գրել է ԱՄՆ-ում Հայաստանի նախկին դեսպան և նախկին փոխարտգործնախարար Գրիգոր Հովհաննիսյանը The Washington Times-ի համար հոդվածում:
«Խնդիրը Ալիևի պահանջն է Հայաստանի հարավով ցամաքային կամուրջ կառուցելու վերաբերյալ, որը կկապի մայրցամաքային Ադրբեջանը նրա էքսկլավի՝ Թուրքիային սահմանակից Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության հետ։ Դա կստեղծի շարունակական ցամաքային կապ Թուրքիայից Նախիջևանի միջոցով դեպի Ադրբեջան, իսկ այնտեղից՝ դեպի Կենտրոնական Ասիայի ավելի լայն թյուրքական աշխարհ։ Դրա խոչընդոտը Հայաստանի հարավային Սյունիքի մարզն է, որը նաև Հայաստանի միակ ցամաքային միջանցքն է դեպի մեր ռազմավարական և տնտեսական հիմնական գործընկեր Իրան։
Հուլիսի 10-ին Աբու Դաբիի գագաթնաժողովում Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի հետ հանդիպումից անմիջապես հետո Ալիևը գրել է «Զանգեզուրի միջանցքի ապագա իրականացման» մասին։ Ադրբեջանական լրատվամիջոցների կողմից լայնորեն մեջբերված վերջին ելույթում նա հայտարարել է. «Ե՛վ միջազգային ասպարեզում, և՛ Հայաստանի հետ երկկողմ շփումներում մենք անընդհատ շեշտում ենք մեկ կետ… Պետք է ապահովվի Ադրբեջանից Ադրբեջան անարգել անցումը՝ առանց որևէ ստուգման և խոչընդոտի։ Դա մեր պահանջն է»։
Այս ձևակերպումները ցույց են տալիս, որ Ալիևի տեսլականը չի սահմանափակվում ավանդական տարանցիկ երթուղով։ Նա փնտրում է միջանցք, որը չի ենթարկվի Հայաստանի սահմանային վերահսկողությանը, մի երթուղի, որը Երևանին փաստացի կզրկի իր սեփական տարածքի մի մասի նկատմամբ ինքնիշխանությունից։ Խոսքը սահմանների փոփոխության մասին է։
Կարո՞ղ է արդյոք մի երկիր օրինականորեն պահանջել անարգել տարանցիկ միջանցք մեկ այլ ինքնիշխան պետության միջով միայն այն պատճառով, որ ունի էքսկլավ։ Օրինակ՝ Միացյալ Նահանգները կպահանջե՞ն անարգել անցում Կանադայով՝ Ալյասկա մուտք գործելու համար։
Թեև Բաքուն այդ պահանջը ներկայացնում է որպես խաղաղության հասնելու տրամաբանական քայլ, դրա իրավական, պատմական և աշխարհաքաղաքական հիմքերը թույլ են։ Միջանցքի ենթադրյալ հիմքը Ռուսաստանի միջնորդությամբ 2020 թվականի նոյեմբերին կնքված հրադադարի համաձայնագիրն է։ Այդ համաձայնագրում ասվում է. «Հայաստանը երաշխավորում է Ադրբեջանի Հանրապետության արևմտյան շրջանների և Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության միջև տրանսպորտային կապերի անվտանգությունը՝ քաղաքացիների, տրանսպորտային միջոցների և ապրանքների անարգել տեղաշարժը երկու ուղղություններով կազմակերպելու համար»։
Սակայն այդ անորոշ կետը Ադրբեջանին արտատարածքային վերահսկողություն չի տալիս և չի օգտագործում «միջանցք» եզրույթը։ Միակ կիրառման մեխանիզմը, որն այն ապահովում է, ռուսական սահմանապահ զորքերի մոնիթորինգն է: Հայաստանը դա մեկնաբանել է որպես իր լիակատար իրավասության ներքո տարանցիկ փոխադրումն ապահովելու պարտավորություն՝ միաժամանակ պահպանելով սահմանային վերահսկողությունը, մաքսային և իրավական վերահսկողությունը։
Ոչ մի պայմանագիր, ՄԱԿ-ի դրույթ կամ նախադեպ չի պարտավորեցնում երկրին զիջել իր տարածքի վերահսկողությունը՝ մեկ այլ պետության տարբեր մասերի միջև կապն ապահովելու համար: Աշխարհում կան բազմաթիվ այլ էքսկլավներ, և դրանցից ոչ մեկը նմանատիպ համաձայնագրերի չի հանգեցրել:
Էքսկլավ ունենալը երկրին չի տալիս անվերահսկելի անցման իրավունք մեկ այլ ինքնիշխան պետության տարածքով: Այդ հարցերը լուծվում են բանակցությունների, այլ ոչ թե պարտադրման միջոցով։
Հայաստանը քիչ տեղ ունի մանևրելու համար: Սյունիքի միջով իրական «միջանցքը» կթուլացնի նրա աշխարհաքաղաքական դիրքը՝ այն կտրելով Իրանից, կվերաձևավորի Հարավային Կովկասը և կլինի 2023 թվականին վիճելի Լեռնային Ղարաբաղում իր պատմական հայրենիքի կորստից հետո ոտնձգությունների անհանդուրժելի շարունակությունը։
Վերահսկողությունից հրաժարվելը՝ խորհրդանշական թե բառացի, ռազմավարական աղետ կդառնար։
Իրանը զգուշացրել է նաև, որ հայ-իրանական սահմանի ցանկացած փոփոխություն անընդունելի է: Թեհրանն այս գաղափարը համարում է Կովկաս իր մուտքի ուղղակի սպառնալիք և… քողարկված հակադարձ սպառնալիքներ է հրապարակել։
Ալիևը փորձում է հրադադարի դրույթը վերածել տարածքային վերանայման գործիքի։ Պատմությունը լի է անորոշ պայմանագրային լեզվի օգտագործմամբ սկսված պատերազմներով։ Դա վտանգավոր նախադեպ կստեղծեր, եթե Հայաստանը ստիպված լիներ հարկադրանքի տակ տրամադրել արտատարածքային մուտք։ Դա կխրախուսեր հարկադրանքը, կխաթարեր դիվանագիտությունը և ազդանշան կուղարկեր այլ ավտոկրատիաներին. վերցրեք այն, ինչ ուզում եք, և այն միջանցք անվանեք։
Դա նաև կպարգևատրեր Բաքվի բռնապետական ռեժիմին, որը վաղուց թվում էր, թե իր էներգետիկ հարստությունը կպաշտպանի իր հակահայատյաց մոլուցքը։
Միջազգային հանրությունը պետք է լուրջ վերաբերվի դրան։ Եթե Թրամփն իսկապես ցանկանում է իր վրա վերցնել Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև խաղաղություն հաստատելու վաստակը, դա պետք է արվի՝ Ալիևին ստիպելով հրաժարվել «Զանգեզուրի միջանցք» ստեղծելու իր նկրտումներից, նշել է դիվանագետը։
